Dám Bị Ghét

1. Quá khứ không định nghĩa bạn; mục tiêu hiện tại mới quyết định bạn là ai

“Chúng ta không bị chi phối bởi những trải nghiệm, mà chính ý nghĩa ta gán cho chúng mới tự quyết định bản thân.”

Phủ nhận sức mạnh của chấn thương. Tâm lý học Adler hoàn toàn bác bỏ quan niệm của Freud về chấn thương, cho rằng quá khứ quyết định nỗi bất hạnh hiện tại. Thay vào đó, nó đề cao “đích hướng,” khẳng định rằng hành động và cảm xúc hiện tại của ta được thúc đẩy bởi mục tiêu hiện tại, chứ không phải nguyên nhân từ quá khứ. Điều này có nghĩa là bạn là ai bây giờ là một lựa chọn, không phải kết quả định sẵn của lịch sử cá nhân.

Mục tiêu định hình thực tại. Nếu bạn tin rằng mình không thể ra ngoài vì chấn thương quá khứ, Adler cho rằng bạn đang tạo ra lo âu và sợ hãi như một cách để đạt được mục tiêu không ra ngoài. Đây không phải là giả vờ ốm; cảm xúc đó là thật, nhưng nó phục vụ một mục đích. Ví dụ, một đứa trẻ có thể cư xử sai không phải vì bị lạm dụng trước đây, mà để thu hút sự chú ý của cha mẹ hoặc trả thù.

Trao quyền cho hiện tại. Quan điểm này trao quyền cho mỗi người khi chuyển trách nhiệm từ quá khứ không thể thay đổi sang hiện tại có thể thay đổi. Nếu lối sống hiện tại là lựa chọn, bạn có quyền chọn một lối sống mới. Điều này đòi hỏi lòng dũng cảm bước tới, thay vì bám víu vào con đường quen thuộc dù không hạnh phúc.

2. Mọi vấn đề đều bắt nguồn từ các mối quan hệ giữa người với người

“Muốn thoát khỏi vấn đề, chỉ có cách sống cô đơn một mình trong vũ trụ.”

Cô đơn cần có người khác. Khái niệm cô đơn, hay bất kỳ vấn đề nào, đều đòi hỏi sự tồn tại của người khác. Nếu bạn thực sự cô độc trong vũ trụ, sẽ không cần ngôn ngữ, logic hay lý trí, và cũng không có vấn đề hay cảm giác cô đơn. Sự tồn tại của chúng ta vốn dĩ là xã hội.

Giá trị là xã hội. Ngay cả cảm giác tự ti cũng bắt nguồn từ việc so sánh với người khác. Giá trị của viên kim cương, hay chiều cao của bạn, chỉ trở nên “thấp kém” hay “cao hơn” khi đặt trong bối cảnh xã hội. Không có người khác, những đánh giá này không tồn tại. Vì vậy, mọi vấn đề về giá trị bản thân và đấu tranh cá nhân cuối cùng đều liên quan đến mối quan hệ với người khác.

Kết nối không thể tránh khỏi. Dù sống hoàn toàn cô lập là không thể, hiểu rằng mọi vấn đề đều là vấn đề quan hệ giữa người với người là một góc nhìn quan trọng. Điều này có nghĩa con đường giải quyết bất hạnh không nằm ở sự cô lập, mà ở việc biến đổi bản chất các mối quan hệ đó.

3. Tự ti là lựa chọn chủ quan, không phải sự thật khách quan

“Người khoe khoang chỉ làm vậy vì cảm giác tự ti.”

Diễn giải chủ quan. Cảm giác tự ti không phải là sự thật khách quan mà là cách ta tự nhìn nhận mình khi so sánh với người khác. Chiều cao, học vấn hay ngoại hình của bạn không tự nhiên là thấp kém; chính ý nghĩa bạn gán cho chúng tạo nên cảm giác đó. Tính chủ quan này mang lại tự do để bạn chọn cách nhìn nhận bản thân.

Theo đuổi sự vượt trội. Ai cũng có “khát vọng vượt trội,” một mong muốn phổ quát để cải thiện và tiến tới trạng thái lý tưởng. Cảm giác tự ti lành mạnh là động lực thúc đẩy sự phấn đấu và phát triển. Tuy nhiên, khi thiếu dũng khí nỗ lực thực tế, cảm giác này có thể biến thành “phức cảm tự ti.”

Phức cảm tự ti là cái cớ. Phức cảm tự ti là dùng những thiếu sót cảm nhận được làm lý do để không hành động, ví dụ: “Tôi không học cao, nên không thể thành công.” Điều này thường hàm ý: “Giá mà tôi không phải thế này, tôi có thể là thế kia,” một “cảm giác vượt trội giả tạo” hay “phức cảm tự cao.” Việc khoe khoang, chẳng hạn, là dấu hiệu của sự bất an sâu sắc, cố gắng tuyệt vọng để tỏ ra đặc biệt.

4. Cuộc sống không phải cuộc thi; hãy xem người khác như đồng đội

“Cảm giác tự ti lành mạnh không đến từ việc so sánh với người khác; mà từ việc so sánh với bản thân lý tưởng.”

Vượt lên thắng thua. Nhìn cuộc sống như một cuộc thi sẽ khiến bạn xem người khác là đối thủ hoặc kẻ thù, tạo ra lo âu liên tục và sợ thất bại. Tư duy cạnh tranh này ngăn cản hạnh phúc thật sự, ngay cả với “người thắng,” vì thế giới trở nên nguy hiểm đầy rẫy mối đe dọa.

Tập trung cải thiện bản thân. Thay vào đó, tâm lý học Adler khuyên bạn hãy tiến bước trên con đường riêng, không so sánh với người khác. Mục tiêu là vượt qua chính mình hiện tại, không phải vượt qua ai khác. Sự chuyển đổi này biến đối thủ thành đồng đội tiềm năng, cho phép cùng nhau ăn mừng và đóng góp tích cực cho hạnh phúc của nhau.

Bình đẳng, không đồng nhất. Hãy thừa nhận mọi người khác biệt nhưng về cơ bản bình đẳng. Sự khác biệt về tuổi tác, kiến thức hay khả năng không đồng nghĩa với sự vượt trội hay thấp kém về giá trị con người. Khi bạn thoát khỏi khuôn khổ cạnh tranh, bạn được giải phóng khỏi nỗi sợ thất bại và có thể kết nối chân thành với người khác như đồng đội.

5. Đạt tự do bằng cách tách bạch nhiệm vụ của mình với người khác

“Phần lớn rắc rối trong quan hệ giữa người với người là do xâm phạm nhiệm vụ của người khác hoặc để người khác xâm phạm nhiệm vụ của mình.”

Xác định ranh giới. “Phân tách nhiệm vụ” là một khái niệm cách mạng: bình tĩnh phân định đâu là nhiệm vụ của bạn, đâu là nhiệm vụ của người khác. Quy tắc đơn giản là: ai là người cuối cùng nhận kết quả của lựa chọn? Ví dụ, việc một đứa trẻ học hành là nhiệm vụ của đứa trẻ, không phải của cha mẹ.

Chấm dứt can thiệp. Hầu hết vấn đề quan hệ phát sinh từ việc can thiệp vào nhiệm vụ của người khác hoặc để người khác can thiệp vào nhiệm vụ của mình. Cha mẹ ép con học, hay sếp đòi hỏi sự trung thành, đều là can thiệp. Dù có ý tốt, đó là hình thức thao túng dựa trên mối quan hệ theo chiều dọc.

Đón nhận trách nhiệm. Bằng cách phân tách nhiệm vụ, bạn nhận trách nhiệm về lựa chọn và hành động của mình, đồng thời để người khác chịu trách nhiệm về họ. Điều này không có nghĩa là lạnh lùng hay thờ ơ; mà là giúp đỡ mà không xâm phạm, tôn trọng quyền tự chủ. Đây là bước đầu để giảm gánh nặng quan hệ và đạt tự do.

6. Tự do thật sự là dám bị ghét

“Tự do là bị người khác ghét bỏ.”

Cái giá của tự do. Để sống tự do, theo nguyên tắc của riêng bạn, bạn phải sẵn sàng bị một số người ghét. Luôn tìm kiếm sự công nhận và cố gắng làm hài lòng tất cả dẫn đến cuộc sống “không tự do,” khi bạn sống để thỏa mãn kỳ vọng người khác, không phải chính mình. Đây là sự tự lừa dối và “lời nói dối cuộc đời.”

Chống lại xu hướng. Mong muốn được yêu thích là một “xu hướng tự nhiên.” Tự do thật sự không phải là nô lệ của những ham muốn đó, mà là chủ động chống lại và chọn con đường riêng. Nếu bạn bị ghét, đó là bằng chứng bạn đang thực thi tự do và sống chân thật.

Tách biệt phán xét. Người khác nghĩ gì về bạn — thích hay ghét — là nhiệm vụ của họ, không phải của bạn. Bạn không thể kiểm soát phán xét của họ, cũng không nên cố gắng. Nhiệm vụ của bạn là chọn con đường tốt nhất bạn tin tưởng, không sợ hậu quả của ý kiến người khác. Lòng dũng cảm bị ghét là phần không thể thiếu của dũng khí để hạnh phúc.

7. Xây dựng quan hệ ngang hàng qua khích lệ, không phải khen hay trách mắng

“Tâm lý học Adler bác bỏ mọi mối quan hệ theo chiều dọc và đề xuất mọi quan hệ giữa người với người là quan hệ ngang hàng.”

Từ chối thứ bậc. Khen ngợi và trách mắng, dù có vẻ đối lập, đều xuất phát từ mối quan hệ “theo chiều dọc” khi một người đánh giá người khác là cao hơn hay thấp hơn. Khen ai đó, như nói với trẻ “Làm tốt lắm!”, ngụ ý người khen đang ở vị trí quyền lực, thao túng người kia để họ tuân theo tiêu chuẩn.

Ôm lấy bình đẳng. Quan hệ ngang hàng dựa trên sự tôn trọng và bình đẳng, nơi mọi người “bình đẳng nhưng không giống nhau.” Trong mối quan hệ này, không có chỗ cho phức cảm tự ti hay nhu cầu khoe khoang sự vượt trội. Điều này áp dụng cho mọi tương tác, từ cha mẹ - con cái đến sếp - nhân viên.

Thực hành khích lệ. Thay vì khen hay trách, hãy dùng “khích lệ.” Nghĩa là thừa nhận nỗ lực và đóng góp của người khác với lòng biết ơn chân thành (“Cảm ơn,” “Điều đó giúp nhiều lắm”) mà không phán xét. Khích lệ giúp người khác lấy lại can đảm đã mất bằng cách nuôi dưỡng cảm giác giá trị và thuộc về, trao quyền để họ đối mặt nhiệm vụ một cách độc lập.

8. Tìm giá trị bản thân qua tự chấp nhận, tin tưởng và đóng góp

“Chỉ khi một người cảm nhận mình có giá trị thì người đó mới có can đảm.”

Ba trụ cột của cảm giác cộng đồng. Để đạt được cảm giác cộng đồng — cảm giác thuộc về và xem người khác như đồng đội — cần ba khái niệm liên kết: tự chấp nhận, tin tưởng người khác và đóng góp cho người khác. Chúng tạo thành một cấu trúc vòng tròn, mỗi yếu tố củng cố lẫn nhau.

Tự chấp nhận, không phải khẳng định. Tự chấp nhận là thừa nhận “bản thân bất tài” như vốn có (ví dụ, điểm 60%) và tập trung vào những gì bạn có thể thay đổi, thay vì tự dối mình bằng những lời khẳng định giả tạo. “Từ bỏ tích cực” này nghĩa là chấp nhận những phần không thể thay đổi của mình và có dũng khí thay đổi những gì trong khả năng.

Tin tưởng vô điều kiện. Tin tưởng người khác là tin tưởng không điều kiện, không mong đợi gì đáp lại. Dù có nguy cơ bị lợi dụng, đây là cách duy nhất xây dựng mối quan hệ sâu sắc, ý nghĩa. Ngược lại, nghi ngờ đầu tiên đã đầu độc mối quan hệ. Niềm tin này, bắt nguồn từ tự chấp nhận, giúp bạn xem người khác như đồng đội.

Đóng góp cho bản thân. Đóng góp cho người khác không phải là hy sinh, mà là hành động để hiện thực hóa giá trị bản thân. Khi bạn cảm thấy “Tôi có ích cho ai đó,” bạn có được cảm giác giá trị thật sự. Đóng góp này không cần phải nhìn thấy; cảm giác chủ quan về sự hữu ích là đủ.

9. Ôm lấy dũng khí để trở nên bình thường, không phải đặc biệt

“Tại sao phải đặc biệt? Có lẽ vì người ta không thể chấp nhận bản thân bình thường.”

Từ chối “đặc biệt.” Khát vọng vượt trội phổ quát có thể dẫn đến hành vi không lành mạnh nếu không thể chấp nhận bản thân bình thường. Trẻ con, ví dụ, có thể cố gắng trở nên “đặc biệt giỏi” hoặc nếu không được thì “đặc biệt hư” (hành vi vấn đề) để thu hút sự chú ý và trở thành “người đặc biệt.” Đây là “khát vọng vượt trội dễ dàng.”

Bình thường không phải bất tài. Nhiều người từ chối là “bình thường” vì họ đồng nhất điều đó với bất tài hay tầm thường. Tuy nhiên, bình thường không phải là khuyết điểm; đó là trạng thái cơ bản của sự tồn tại con người. Dũng khí để trở nên bình thường là chấp nhận bản thân mà không cần khoe khoang sự vượt trội hay dùng hành vi gây chú ý.

Tránh lời nói dối cuộc đời về sự đặc biệt. Liên tục cố gắng trở nên đặc biệt, dù qua thành tích xuất sắc hay hành vi gây rối, là “lời nói dối cuộc đời” ngăn cản sự tự chấp nhận chân thật. Đó là sự từ chối thừa nhận giá trị vốn có và cố gắng tuyệt vọng thoát khỏi cảm giác “vô nghĩa” của cuộc sống bình thường.

10. Sống chân thành trong hiện tại; cuộc đời là chuỗi khoảnh khắc

“Cuộc đời là chuỗi những khoảnh khắc.”

Cuộc sống là những điểm chấm, không phải đường thẳng. Hãy từ chối quan niệm tuyến tính về cuộc đời như một câu chuyện có bắt đầu, giữa và kết thúc định sẵn. Thay vào đó, hãy xem cuộc sống như “chuỗi những điểm chấm,” liên tiếp những khoảnh khắc “ngay tại đây và bây giờ.” Cuộc sống “năng động” này nghĩa là tìm thấy sự viên mãn trong từng khoảnh khắc hiện tại, thay vì hoãn hạnh phúc cho một điểm đến tương lai.

Không có đích đến, chỉ có nhảy múa. Giống như khi nhảy múa, hành động chính là mục đích, cuộc sống nên được sống vì khoảnh khắc hiện tại, không phải vì một mục tiêu xa xôi. Dù có chuyển động và bạn “đi đến đâu đó,” không có điểm đến cố định. Góc nhìn này giải phóng bạn khỏi lo âu về kế hoạch tương lai và hối tiếc về thất bại quá khứ.

Chiếu sáng khoảnh khắc. Sống chân thành trong hiện tại nghĩa là tập trung sâu sắc vào những gì bạn có thể làm ngay bây giờ, không bị phân tâm bởi quá khứ hay tương lai. Đây không phải là cái cớ để lười biếng, mà là lời kêu gọi hành động có ý thức trong từng khoảnh khắc. “Lời nói dối cuộc đời lớn nhất” là trì hoãn cuộc sống bằng cách tập trung vào quá khứ và tương lai tưởng tượng, thay vì đón nhận hiện tại không thể thay thế.

11. Hạnh phúc là cảm giác được đóng góp

“Tóm lại, hạnh phúc là cảm giác được đóng góp.”

Cảm nhận giá trị chủ quan. Nỗi bất hạnh lớn nhất là không thể yêu bản thân. Câu trả lời đơn giản của Adler là cảm giác “Tôi có ích cho cộng đồng” hay “Tôi có ích cho ai đó” là điều duy nhất mang lại nhận thức thật sự về giá trị. Đó là “cảm giác được đóng góp.”

Đóng góp vô hình cũng có giá trị. Không quan trọng đóng góp của bạn có được nhìn thấy hay được công nhận khách quan hay không. Điều quan trọng là cảm nhận chủ quan rằng bạn có ích cho ai đó. Cảm giác này không phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài mà dựa trên nhận thức nội tâm.

Tự do khỏi sự công nhận. Dù mong muốn được công nhận là cách để cảm nhận sự đóng góp, nó cũng giam cầm bạn trong việc sống theo ý muốn người khác. Hạnh phúc thật sự, cảm giác được đóng góp, đạt được khi bạn không còn cần sự công nhận bên ngoài vì đã có nhận thức nội tại về sự hữu ích. Tự do khỏi mong muốn được công nhận là điều kiện thiết yếu cho hạnh phúc chân thật.

12. Bạn tự gán ý nghĩa cho cuộc đời tưởng chừng vô nghĩa

“Bất kỳ ý nghĩa nào của cuộc sống đều do cá nhân tự gán cho nó.”

Cuộc sống không có ý nghĩa chung. Cuộc sống nói chung, với những bi kịch và đau khổ vốn có, không có ý nghĩa phổ quát, cố định. Nếu nói ngược lại trong bối cảnh chiến tranh hay thiên tai là xem nhẹ nỗi đau khổ to lớn. Ý nghĩa không phải là điều được tìm thấy; nó là điều mỗi người tự gán cho.

Sức mạnh của bạn là vô hạn. Điều này có nghĩa bạn là kiến trúc sư duy nhất của ý nghĩa cuộc đời mình. Trải nghiệm khó khăn là cơ hội để nhìn về phía trước và hỏi: “Từ giờ tôi có thể làm gì?” thay vì mãi đắm chìm trong nguyên nhân. Góc nhìn này trao quyền cho bạn biến nghịch cảnh thành động lực hành động.

Đóng góp là ngôi sao dẫn đường. Khi lạc lối trong phức tạp cuộc đời, tâm lý học Adler chỉ ra “đóng góp cho người khác” như ngôi sao dẫn đường. Miễn là bạn đi theo hướng này, bạn sẽ không lạc lối và có thể sống tự do, bất kể người khác có thích bạn hay không. Ngôi sao dẫn đường này đảm bảo rằng ngay cả cuộc đời sống như chuỗi khoảnh khắc, không có điểm đến cố định, cũng sẽ dẫn đến hạnh phúc và ý nghĩa sâu sắc.