Człowiek w poszukiwaniu sensu

To najbardziej trwałe spostrzeżenie Frankla. W systemie zaprojektowanym, by unicestwić osobowość — gdzie więźniowie stawali się numerami, pozbawieni dobytku, imion, włosów i godności — niektórzy wybierali współczucie. Frankl wspomina ludzi, którzy przechodzili przez baraki, pocieszając innych i oddając swój ostatni kawałek chleba. Było ich niewielu, ale stanowili wystarczający dowód na to, że warunki zewnętrzne nie determinują w pełni reakcji wewnętrznych.

To wewnętrzna decyzja kształtowała człowieka, nie otoczenie. To, czy więzień stawał się brutalny w walce o przetrwanie, czy zachowywał godność, było ostatecznie kwestią wyboru. Frankl przekonuje, że zasada ta wykracza poza obozy: w chorobie, stracie czy niesprawiedliwości zawsze zachowujemy tę nieredukowalną wolność. Biologia, psychologia i socjologia wywierają na nas wpływ — ale nas nie determinują. Człowiek jest ostatecznie istotą samookreślającą się.

Frankl proponuje kopernikański przewrót w naszym myśleniu o celu życia. Zamiast domagać się od życia odpowiedzi — „Jaki to ma sens?

Dwaj więźniowie o skłonnościach samobójczych udowodnili siłę tego odwrócenia perspektywy. Jeden miał dziecko, które go uwielbiało i czekało na niego w obcym kraju. Drugi pracował nad niedokończoną serią książek naukowych, których nikt inny nie mógłby ukończyć. Gdy każdy z nich uświadomił sobie, że coś niezastąpionego wciąż go potrzebuje — miłość dziecka, intelektualna spuścizna — samobójstwo stało się nielogiczne. Znaleźli swoje «dlaczego» i mogli znieść «jak».

Frankl wskazuje trzy drogi prowadzące do sensu:
1. Tworzenie dzieła lub dokonanie czynu — osiągnięcia i wkład w świat
2. Doświadczanie czegoś lub spotkanie kogoś — piękno, prawda, miłość
3. Wybór postawy wobec nieuniknionego cierpienia — przekształcenie tragedii w triumf

Trzecia droga jest najbardziej radykalna. Pewien starszy lekarz zwrócił się do Frankla, sparaliżowany żalem dwa lata po śmierci żony. Zamiast słów pocieszenia Frankl zapytał: „Co by się stało, gdyby to pan umarł pierwszy?" Lekarz zrozumiał natychmiast — jego przetrwanie oszczędziło ukochanej żonie tego samego miażdżącego bólu. Jego cierpienie stało się ofiarą mającą sens, a rozpacz puściła swój uścisk. Frankl podkreśla: ta trzecia droga ma zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy cierpienia naprawdę nie da się usunąć. Niepotrzebne cierpienie jest masochizmem, nie heroizmem.

Podczas mroźnych, przedświtowych marszów do miejsc pracy umysł Frankla uciekał od grozy, czepiając się obrazu żony z niezwykłą wyrazistością. Słyszał jej głos, widział jej uśmiech, czuł jej obecność — choć nie miał żadnej możliwości dowiedzenia się, czy wciąż żyje. Nie żyła; Tilly zmarła w Bergen-Belsen. A jednak siła tej miłości nie zależała od jej fizycznej obecności ani nawet od tego, czy istniała.

Miłość w ujęciu Frankla sięga najgłębszego jądra drugiego człowieka. Dostrzega nie tylko to, kim ktoś jest, ale kim mógłby się stać — i kochając tę osobę, pomaga urzeczywistnić te możliwości. W obozach ta wewnętrzna więź stanowiła ratunek, którego nie mogły zerwać ani głód, ani bicie, ani odczłowieczenie. Miłość, konkluduje Frankl, jest zjawiskiem równie pierwotnym jak każdy popęd.

Frankl posługuje się uderzającą analogią. Wpuść gaz do pustej komory — niezależnie od jej wielkości, gaz wypełni ją całkowicie i równomiernie. Cierpienie działa identycznie. Katastrofalna strata i nieotrzymany awans w równym stopniu zalewają całą świadomość. To wyjaśnia, dlaczego więźniowie obozów potrafili odczuwać autentyczną, przytłaczającą radość z absurdalnie drobnych łask.

Gdy transport Frankla ominął obóz zagłady Mauthausen i skierował się „tylko

Frankl ukuł termin „hiperintencja

Autotranscendencja jest na to lekarstwem. Frankl twierdzi, że samorealizacja jest możliwa jedynie jako efekt uboczny autotranscendencji — zapomnienia o sobie poprzez oddanie się jakiejś sprawie lub drugiemu człowiekowi. Im bardziej kierujesz uwagę na zewnątrz, tym bardziej stajesz się ludzki. Sens odnajduje się w świecie, nie we własnej psychice. Zwróć się ku czemuś większemu od siebie, a spełnienie przyjdzie samo, nieproszone.

Frankl nazywa tę epidemię „próżnią egzystencjalną" — wszechogarniającą wewnętrzną pustką zrodzoną z upadku instynktu i tradycji. Bez instynktu dyktującego zachowanie i tradycji narzucającej wartości współczesny człowiek popada w konformizm lub totalitaryzm. Wśród amerykańskich studentów Frankla 60% wykazywało wyraźny stopień próżni egzystencjalnej, w porównaniu z 25% wśród Europejczyków.

Próżnia ta ma wymierne konsekwencje kliniczne. Frankl zdiagnozował „nerwicę niedzielną" — depresję ujawniającą się, gdy pracowity tydzień dobiega końca i pustka staje się widoczna. Badania potwierdziły ten związek: 90% alkoholików badanych przez Annemarie von Forstmeyer cierpiało z powodu przytłaczającego poczucia bezsensu, a 100% narkomanów w badaniach Stanleya Krippnera uważało, że „wszystko wydaje się pozbawione sensu". Gdy Frankl przekonał bezrobotnych pacjentów do podjęcia wolontariatu w sensownych, nieodpłatnych zajęciach, ich depresja ustąpiła — mimo niezmienionej sytuacji materialnej.

Intencja paradoksalna to najbardziej praktyczna technika terapeutyczna Frankla. Działa poprzez wykorzystanie humoru jako broni przeciwko lękowi. Młodemu lekarzowi, który od czterech lat cierpiał na fobię pocenia się, polecono celowo starać się pocić jak najbardziej. Postanowił „wylać co najmniej dziesięć litrów!

Technika ta przerywa błędne koło lęku antycypacyjnego, w którym strach przed objawem wywołuje objaw, co z kolei wzmacnia strach. Celowo i z humorem zamierzając obawianego wyniku, pacjent odłącza się od neurotycznej pętli. Frankl stosował ją z powodzeniem w przypadku fobii, zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, bezsenności i jąkania — niekiedy rozwiązując wieloletnie problemy w trakcie pojedynczych sesji.

Frankl opiera się prostym kategoriom moralnym. Wśród strażników SS niektórzy byli klinicznymi sadystami; inni kupowali leki dla więźniów z własnej kieszeni. Wśród kapów — więźniów, którym powierzono władzę nad współwięźniami — wielu okazywało się brutalniejszych niż sami strażnicy. Pewien brygadzista potajemnie dał Franklowi kawałek chleba, ryzykując karę; ten gest wzruszył Frankla do łez. Przyzwoitość nie zależała od tego, po której stronie drutu kolczastego stał człowiek.

Historia doktora J. stanowi najbardziej zdumiewający dowód Frankla. Znany jako „masowy morderca ze Steinhofu" za swoją fanatyczną rolę w nazistowskim programie eutanazji, doktor J. zmarł później w sowieckim więzieniu — ale nie wcześniej, niż stał się „najlepszym towarzyszem, jakiego można sobie wyobrazić", pocieszając współwięźniów i żyjąc według najwyższych standardów moralnych. Jeśli nawet on potrafił się odmienić, przekonuje Frankl, to żaden człowiek nie jest w pełni zdeterminowany przez swoją przeszłość.